चला शहर स्वच्छ करू!

ठिकठीकाणी साठलेले कचऱ्याचे ढीग, रस्त्यावर कुठेही पडलेला कचरा, रिकाम्या आणि मिळेल त्या आडोश्याला टाकलेला कचरा, ओसंडून वाहणाऱ्या कचराकुंड्या, ठिकठीकाणी कचरा वेगवेगळे करत बसणारे कचरा वेचक, असे चित्र, स्मार्ट पुण्याचे नक्कीच असू शकत नाही.

कचऱ्याचे योग्य प्रकारे व्यवस्थापन कसे करावे, हा पुण्याचा आणि संपूर्ण देशाचाच एक प्रमुख प्रश्न असून, तो सोडविण्यासाठी, पुण्यातील स्वयंसेवी संस्था, सार्वजनिक गणपती उत्सव मंडळे आणि माध्यमसंस्था एकत्रितपणे पुढे आल्या आहेत. हे अतिशय उत्साहवर्धक चित्र असून, हे प्रयत्न, एक महत्वाचा प्रश्न समाधानकारक निकालात काढणारे आहे. कोणतेही नवे कार्य सुरु करण्यासाठी गणेशोत्सव हे उत्तम माध्यम असून, त्याद्वारे शहर स्वच्छ करण्याची जनचळवळ उभारण्याची वेळ आली आहे.

14753475_1799973256884214_8159216327805805706_o.jpg

पुणे महानगरपालिका, ‘जनवाणी’, सार्वजनिक गणेश उत्सव मंडळे, ‘आदर पूनावाला क्लीन सिटी’(एपीसीसी) ‘स्वच्छ सहकारी संस्था’ एकत्र आल्या असून, पुण्याचा कचऱ्याचा प्रश्न सोडविण्यासाठी, या संस्था एकत्रितपणे प्रयत्न करीत आहेत.

‘जनवाणी’, या मराठा चेंबर ऑफ कॉमर्स, इंडस्ट्रीज अॅन्ड अॅग्रीकल्चर (एमसीसीआय)ने प्रवर्तित केलेल्या स्वयंसेवी संस्थेने, चार वर्षांपूर्वी कात्रज येथे शून्य कचरा प्रणालीची सुरुवात केली आणि वर्षभर केलेल्या कामातून, घनकचरा व्यवस्थापनाचे एक यशस्वी प्रारूप तयार केले. तेच प्रारूप आता संपूर्ण शहरामध्ये वापरण्यास सुरुवात झाली असून, लोकसहभागातून कचऱ्याचा प्रश्न सोडविण्याचा हा अनोखा प्रयत्न आहे.

मानव निर्मित कचरा म्हणजेच सुका कचरा. निसर्गनिर्मित कचरा म्हणजेच ओला कचरा. सुक्या कचऱ्यामध्ये वेगवेगळी वेष्टने, कागद, प्लास्टिक, टिश्यू पेपर, कॉस्मेटिक डबे अशा सगळ्या वस्तूंचा यामध्ये समावेश होतो. बॅटरी, इलेक्ट्रिक वायर, वेगवेगळी इलेक्ट्रॉनिक उपकरणे, नादुरुस्त संगणक, टीव्ही-रेडीओ, या सगळ्यांचा समावेश इ-कचऱ्यामध्ये होतो. सॅनिटरी नॅपकीन, औषध-गोळ्या यांचा समावेश बायो मेडिकल कचऱ्यामध्ये होतो. यांशिवाय धातू, काचा, खिळे या सगळ्या वस्तू धोकादायक कचऱ्यामध्ये येतात.

कचरा ज्या ठिकाणी, तयार होतो, त्याच ठिकाणी तो ओला आणि सुका असा वेगळा ठेवल्यास, कचऱ्याचा ९५ टक्के पुन्हा उपयोग करता येतो, हे अनुभवातून सिद्ध झाले आहे. ओल्या कचऱ्यावर प्रक्रिया करून त्यापासून, वीज, गॅस तयार करता येतो. तर सुक्याचा उपयोग अनेक प्रकारे होतो. त्यामुळे बहुतांशी कचऱ्यावर प्रक्रिया होते आणि कचरा योग्य प्रकारे नष्ट करता येतो. यामुळे पुण्यात कचरा टाकून, उरुळीमध्ये निर्माण झालेले कचऱ्याचे डोंगर टाळता येतील. शहरभर पसरणारा वास टाळता येईल. शहर स्वच्छ होईल, डासांना प्रतिबंध करता येईल. पुण्याची नदी पुन्हा छान दिसेल. अनेकांना रोजगार मिळेल आणि कचऱ्यातून नवनिर्मिती करता येईल.

‘आदर पूनावाला क्लीन सिटी’(एपीसीसी)तर्फे पुण्यातील रस्ते स्वच्छ ठेवण्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर यंत्रणा उभारण्यात आली असून, त्यासाठी स्वयंचलीत वाहने, रस्ता स्वच्छ करीत आहेत. ही वाहने गणेशोत्सवाच्या काळामध्ये गणपती मंडळांच्या बरोबर काम करणार असून, त्याद्वारे परिसर स्वच्छ ठेवण्याचे काम करण्यात येणार आहे. पण या यंत्रांचा वापर जितका कमी होईल, तितकी, शहर स्वच्छतेची मोहीम फत्ते झाली असे म्हणता येईल.

विद्येचे माहेरघर असणारे, पुणे हे आधुनिक विचारांचे शहर असून, आता वेगाने प्रगतीच्या मार्गावर धावत आहे. पण कोणत्याही आधुनिक शहराप्रमाणे पुण्याचेही काही प्रश्न आहेत आणि हे प्रश्न तातडीने सोडविणे गरजेचे आहे. तर आणि तरच पुणे, हे खऱ्या अर्थाने एक ‘स्मार्ट’ आणि संपूर्ण देशाला दिशा देणारे शहर म्हणून पुढे येईल. आपल्याला यानिमित्ताने दोनच गोष्टी करायच्या आहेत, एक म्हणजे आपला घरातील कचरा, ओला आणि सुका असा वेगवेगळा ठेवायचा आणि तो वेगवेगळाच द्यायचा आणि दुसरे म्हणजे, रस्त्यावर कचरा टाकायचा नाही. आपण केवळ आपला परिसर स्वच्छ ठेवला तरी सगळे शहर स्वच्छ होईल. चला या मोहिमेची सुरुवात करूयात!

यासाठी ‘जनवाणी’ने ‘आगळा वेगळा’, या नावाने मोहीम सुरु केली आहे. या मोहिमेमध्ये सहभागी होऊयात, पुण्याला अंतर्बाह्य स्वच्छ करूयात!

-अरुण फिरोदिया, अध्यक्ष, कायनेटिक समूह, विश्वस्त, ‘जनवाणी’

Advertisements

Recycling Industry: Through the Eyes of Social Entrepreneur

While describing the traits of social entrepreneurs, Bill Drayton, an American social entrepreneur, said, “The first – the most obvious (test of a true social entrepreneur) – is they are possessed, really possessed by an idea… The idea – making it happen across society – is something they are married to in the full sense of the word.”

That’s exactly what we felt when we met Lalit Rathi – a social entrepreneur and an initiator of a recycling movement! Our encounter with him was a pivotal opportunity to look over the waste management scenario in Pune city.

mr-lalit-rathiMr. Lalit Rathi right from his office “Clean Garbage Management Pvt. Ltd, Pune”

Lalit Rathi is one of the pioneers in the field of waste management and recycling of dry waste in Pune city. With the experience of over 35 years, Rathi started his work in Plastic Recycling in the year 1981.  The initiative evolved over time as he started working in Commercial Plastic Recycling from the year 1984. “Plastic is eco-friendly because every form of plastic can be recycled,” says Rathi. With this thought, he started the movement of spreading awareness about plastic recycling, in the year 1990.

The Trendsetter

Recycling industry started to be recognized with the 2006 Mithi flood in Mumbai. The flood was a direct consequence of use and throw plastic materials. The heavy rains increased the water level and Mithi river was blocked with all kinds of waste and sewage. Around 1,000 gallons of sewage and waste was flowing through the streets of Mumbai. A detail investigation on Mithi flood concluded that Plastic was contributing to the majority of waste. And it was the major reason for the river blockage. This incident paved a way for new laws in plastic recycling. Meanwhile, Rathi had studied plastic recycling methods critically and worked on various innovative ideas.

compressed-dry-wasteCompressed dry waste from Clean Garbage Management Pvt. Ltd ready to be transported to the industries

With these continuous efforts and consistent study about recycling, he was successful in producing synthetic wood from plastic waste. “The things we ignore often possess hidden values. Synthetic wood is one of the hidden treasures from plastic recycling and I urge people to become more knowledgeable about this emerging sector,” he says.

As a social entrepreneur, Rathi has always paved ways to create employment opportunities along with his expertise in recycling industry. In 2006, he introduced a scheme of purchasing 1kg plastic waste for 86 paise from every ward of the Pune city and later recycle the same. Rathi had worked hard to expand this 86 paise scheme but as the hard work didn’t meet the right opportunity, this scheme was forgotten with time.

Rise of a Social Entrepreneur

dry-waste-segregating-unitDry waste segregation on a conveyer belt in the segregation plant of Clean Garbage Management Pvt. Ltd.

Having worked in different recycling sectors and with an undying desire to extract valuable material from waste, Rathi started his own venture in the year 2010. This is how ‘Clean Garbage Management’ was born. It brought in innovation and a new outlook in the plastic recycling industry.

‘Clean Garbage Management’ collects dry waste and wet garden waste from various parts of Pune and further puts them into recycling. As per the factory’s capacity, 1 tonne of dry waste is collected from various parts of Pune; the highest amount of collection comes from Dhayari. Further, this dry waste is compressed in a simple compressing machine and sold to various industries.

_dsc4811Segregated paper waste in Rathi’s dry waste segregation plant

With a team of researchers and many enthusiastic minds, Rathi also started experimenting on ‘Pellets Project’. The process of drying garden waste and producing a pellet from it is called a ‘Pellets Project’. Pellets are one of the best replacements for coal because they have high burning capacity and they are more eco-friendly in comparison.

pellets-from-dry-garden-wastePellets manufactured by recycling of dry garden waste

The most important advantage of producing pellet from dry garden waste is that there is no loss of volume on primary product.  1 tonne of dry garden waste yields 1 tonne of pellets. The machinery producing these pellets is of two types. The one with 5HP (Horse Power) produces 800Kg-900Kg of pellets, while the other with 10HP (Horse Power) produces around 1.5 tonnes of pellets.

pellet-producing-machinePellets producing machine at Clean Garbage Management Pvt. Ltd.

It was this time that Rathi raised his independent working environment where he could indulge in the waste recycling activity as per the changing times. He had a perfect slingshot towards his goal to innovate the recycling industry.

Along with his own venture, Rathi was slowly expanding his area of research in waste management. He also started studying about biogas and types of wet waste to generate the same. It was Rathi, who provided financial support to Nirmal Katraj in the form of 3 tempos to carry the wet waste from the city for biogas generation. About 6 to 7 tonnes of wet waste is collected from the city which also includes a huge amount of food waste from hotels. 

“We are working simultaneously on 3 projects, of which the Nanded Grampanchayat project is from outside Pune city. This is the first step towards the expansion of our waste recycling project beyond Pune,” says Rathi. He further adds, “We are also developing a mobile application to synchronize waste generators and collectors. After all, a jump into digital world will ignite the spark of awareness among the people”. Rathi’s thoughts have already started reaching the hearts of the people. And one of the examples is Nanded Grampanchyat’s step towards a sustainable future.

Change is necessary but consistency keeps you running

The list of innovations in the recycling industry is unending. Lalit Rathi is abreast with these changes; he also carries out his own innovations diligently. But what is constant in this ever-changing scenario is his passion to find greater, more efficient solutions. Till the problem persists, his efforts will continue.

— Filed & Photos by Omkar Nikam

E-Waste: A Looming Crisis!

Pune has now become one of leading generators of E-waste in India and it’s management requires an utmost priority 

e-waste-pic

The progress in science and technology has improved our lives in many ways and electronic sector has dominated our daily routine since few decades. TV, mobiles, laptops, washing machine and many more electric gadgets are transforming rapidly due to change in technology.

People’s increasing demands and the adaption of changing lifestyle is one of the reason for the rapid out-dating of many electronic products. Similarly, we have many household electronic things for personal, professional and social purposes such as radio, chargers, compact discs and so on, which are currently not in use or are dysfunctional. Such segments of unused and outdated electronic products are termed as “Electronic Waste” or “E-Waste”.

Global Scenario

The global generation is about 20-50 MT (million tonnes) every year and the scenario of e-waste is increasing by the rate of 5% to 10% a year. While we are busy in changing our needs and demands, our surrounding is constantly questioning us; one of the most important is “ARE WE AWARE OF INCREASING E-WASTE AND ITS EFFECTS ON BIOLOGICAL SPECIES??”

The question still remains unanswered, because only 12.5% of global E-waste gets recycled due to lack of appropriate knowledge and techniques in E-waste management. Meanwhile, automobile industry is expanding rapidly and need for electronic equipments is increasing. The increasing rate of E-waste is high enough to degrade our human health in the coming few years.

E-Waste Management in major Indian Cities

The Central Pollution Control Board (CPCB) estimated that India’s           E-waste generation is more than 8 lakh tonnes or 0.8MT per year, while only 2.5% of the total E-waste gets recycled every year. There are total 10 states that contribute to 70% of the total E-waste generated in the country and there are 4 major cities of which Mumbai is the leading generator. Let’s have a look at these major cities and their perspective in E-waste management:

  • Mumbai: Over the years Mumbai has developed rapidly and so have its waste management problems. The annual E-waste generation in Mumbai is near to 13,000 tones. Yes, this small sized city’s E-waste generation makes your mind wobble for a while. Since 2010, Mumbai has started recycling the E-waste and each year the recycling rate of the city is rising at a good amount.
  • Delhi: The amount of E-waste generated in the capital city of India is about 12000 tonnes/year. But this heart of the country has already started taking care of its future by dismantling and disposing the E-waste in a proper manner. The illegal dumping activities of E-waste are decreasing in Delhi due to the government’s strict rule of managing E-waste without harming any species and resources. Delhi contributes to the thriving E-waste recycling business is because of its connectivity to many parts of the country.
  • Bangalore: The well known IT hub of India is connected to Delhi and Mumbai for E-waste recycling process. According to surveys, Bangalore generates around 8,000-10,000 tonnes of e-waste per year. The major producers of E-waste are IT firms and electronic manufacturers. There are many commercial E-waste recycling centers in Bangalore because of which the city has very well balanced rate of E-waste generation and recycling. The way of segregation and dismantling is really good in the city and hence there is a rising of commercial sector in E-waste management.
  • Kolkata: The major generator of E-waste from eastern part of the country is Kolkata. The annual generation of E-waste in Kolkata is 9,000 tonnes and the number is increasing from past few years. The West Bengal Pollution Control Board (WBPCB) has launched a drive to set up collection mechanism for E-waste in the city of Kolkata. Due to set up of this collection mechanism, the recycling rate of E-waste is increasing every year.

Generation and Recycling of E-waste in Pune

We have seen the statistics of other states in our country, now let’s have a look at our home, Pune City. The set up of several manufacturing units in Pune has increased the city’s E-waste generation. Pune generates about 4500 tonnes of E-waste every year. According to Maharashtra Pollution Control Board (MPCB), there were only 3 E-waste recycling centers in Pune, but the current situation has changed because of awareness about E-waste management in the city.  There is now a trend of emerging commercial E-waste recycling companies. The skill development in segregation and dismantling of E-waste is increasing due to the imposing of government rules in E-waste management. Pune city is the emerging sector of economic investment, on the other hand there is a lot of migration from different parts of Maharashtra and hence the E-waste generation is increasing day by day.

infograf-1-1

Effects on Human Health and Environment

Looking back at our progress in technology, we have left a trail of poor environmental awareness. This trail of careless events is not only hazardous to the nature but it is an upcoming danger towards human life. Electronic product consists of numerous harmful metals which are directly interfering in our food chain because of improper disposal. Exposure and consumption of metals like cadmium, mercury, arsenic, chromium, copper, etc. are responsible for diseases such as cardiovascular diseases and cancer; they also create damage to various parts of human body.

Few electronic equipments like X-ray machine consists of radioactive material, as only physical exposure to such machines for longer time can causes diseases like skin cancer. Inappropriate landfilling can cause the penetration of harmful chemicals into the soil and groundwater sources. Alteration of soil with chemicals from E-waste is hazardous for plant growth. The results of such alteration are a major threat to agriculture around the globe. Similarly, this chemical interference also makes groundwater undrinkable and unusable for people. Progression without awareness and implementation without knowledge is creating major health problems as the threat of E-waste is growing globally.

Recycling of E-waste

Recycling of E-waste without the knowledge of electronics can lead to the loss of many reusable materials. The current trend of E-waste collection is done by informal and formal sectors. Informal sectors include the people collecting trash with an inappropriate knowledge of electronics while the formal sectors include an organization or a firm with an appropriate resources and knowledge of E-waste management. Prior to handing over your E-waste to the trash collector checkout thoroughly whetherthat person has earned a valid government license for E-waste management and recycling. Every electronic product contains valuable metals like gold, platinum, cadmium, beryllium and many others. Extraction of these metals from E-waste can be reused for the industrial production. Even the materials like plastic and magnets are used on a large scale in production of electronic goods, these materials contribute to the maximum level of E-waste and with the help of modern techniques they can be reused on larger scale by many industrial sectors across the globe.

Role of Janwani in E-waste Management

e-waste-pic-1

Janwani in cooperation with WEEE Recycle has been involved in many E-waste management activities in Pune since 2010. An E-waste awareness sessions along with current trends in E-waste management are successfully organized by Janwani. Quiz competition for age group 12-18 is also organized regularly to spread awareness among the young generation. Janwani has also initiated a campaign called as “Aagla-Wegla” in which it spreading citywide awareness about segregation of waste at source (separation of dry and wet waste). The maximum E-waste is a part of dry in nature and hence Aagla-Wegla’s motive of segregating waste at source is getting successful results. Segregation of waste at source increases the chances of more recyclable materials. Janwani volunteers have been motivating citizens to keep dry and wet waste separately and handover the e-waste separately as well. Let’s join hands together to segregate the waste at source and keep our city clean.

-Filed by Omkar Nikam 

References

  1. http://www.ksewaste.org/ewaste_why.htm
  1. http://www.aeconline.org/why-e-waste-recycling-important
  1. http://earth911.com/eco-tech/20-e-waste-facts/
  1. http://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/Pune-generates-26000-MT-of-e-waste-a-year/articleshow/51933560.cms
  1. http://attero.in/blogs/grim-e-waste-scenario-in-india-assocham-report/
  1. http://blog.ipleaders.in/e-waste-and-its-legal-implications-in-india/
  1. http://www.dnaindia.com/pune/report-e-waste-burdens-pune-s-waste-management-system-2007293
  1. http://www.weeerecycle.in/index.php

 

समस्येच्या मुळावर घाव घालणे आवश्यक!

14753477_1799975770217296_6197953357233151923_o

कोणतीही समस्या जेव्हा गंभीर होते त्याचवेळेला समाजाचे तिच्याकडे लक्ष वेधले जाते. पण जीवनात व समाजात अनेक समस्या असल्याने अगदीच डोक्यावरून पाणी जायला लागले कि आपण समाज म्हणून त्या समस्येकडे लक्ष द्यायला लागतो.

पण हेही खूप अल्पजीवी ठरते कारण जीवन थांबत नसते अशावेळेला हि समस्य सोडवण्यासाठी झपाटलेल्या व्यक्ती मात्र अथक काम करत असतात. त्यांचे हेतू चांगले असतात पण समस्या नीट कळली नसेल तर ती सोडवणे अवघड होते. काही वेळेला समस्या नीट कळलेली असते, सर्वंकषपणे मांडलेली हि असते पण तरीही सोडवताना नाकी नऊ येतात असे का होते याचा विचार करु.

समस्या जाणणारी माणसे कधी कधी उपाय घेऊन समस्या सोडवायला जातात, समस्येला तांत्रिक, सामाजिक. संरचनात्मक, भावनिक असे अनेक पैलू असतात. त्यामुळे समस्या गुंतागुंतीची होते. हे चक्रव्यूह भेदताना अनेकांची दमछाक झालेली असते. नविन विचार करणाऱ्या लोकांना अशी मंडळी अनुभव कथन करून नाउमेद करण्याची शक्यता असते.

अशावेळेला समस्येच्या मुळाशी जाऊन तिथे समस्या सोडवण्याचे काम करावे लागते. ‘A powerful strike at the roots will do the job,  which hundreds  hacking at the leaves will not’. Anthony J. D’Angelo.

आता या पार्श्वभूमीवर कचऱ्याची समस्या समजावून घेऊ. आपण वृत्तपत्रातून उरळी देवाची, देवनार इथल्या समस्यांविषयी बातम्या ऐकतो. तिथे राहणाऱ्या लोकांच्या स्थितीविषयी हळहळतो तेवढ्यात कोणीतरी कचरा माफियाविषयी हूल उठवतो आणि आपले लक्ष तिकडे जाते. मग कोणतीतरी भारी मशिनरी हा प्रश्न सोडवेल असा आशावाद पसरतो आणि आता काही कोटी खर्च केल्यामुळे हा प्रश्न सुटेल असे गृहीत धरून आपण आपले लक्ष इतर गोष्टींकडे वळवतो.

14615628_1799981236883416_6871816550685629595_o-1

एखादी गाठ कशी मारली गेली हे कळल्याशिवाय ती सोडवायची कशी हे समजत नाही. त्यामुळे हि समस्या मुळापासून समजून घेऊ. कचऱ्याचा प्रश्न आताच का प्रकर्षाने जाणवतोय? इतक्या शतकापासून माणसाची वस्ती आहे फार कशाला आजपासून ५० वर्षापूर्वी हा प्रश्न म्हणून कधी जाणवला नाही. त्यामुळे वरकरणी हा वाढत्या लोकसंख्येमुळे निर्माण झालेला प्रश्न आहे असेही वाटू शकते. पण नीट पाहिलं तर हा प्रश्न मिश्र कचऱ्यामुळे गंभीर झाला. प्लास्टिक चा शोध आणि त्याचा अमर्याद वापर यानंतरच याचे स्वरूप गंभीर होताना दिसल्यामुळे साहजिकच सगळा राग प्लास्टिक वर निघाला. ज्या प्लास्टिक ने मानवाला मोठी सोय दिली त्या प्लास्टिक वर बंदीची कुऱ्हाड आली.

कचऱ्याच्या प्रश्नात सगळ्यात महत्वाचा भाग हा dumping ground चे वाढत चाललेले साम्राज्य हा आहे. याच्या आजूबाजूच्या क्षेत्रात हवा, पाणी, जमीन याचे भयंकर प्रदूषण होते आणि घाणीच्या साम्राज्यामुळे जीवाणू, विषाणू आणि इतर प्राण्यांचा प्रादुर्भाव होऊन आजूबाजूच्या वस्तीतील लोकांच्या आरोग्यावर विपरीत परिणाम होतो. आता तर ग्रामीण भागांचीही छोटी छोटी dumping grounds हि आपल्याला हमरस्त्यावर दिसू लागली आहेत.

Dumping ground ला कचरा जाऊ नये त्यावर प्रक्रिया व्हावी म्हणून महाग यंत्रसामुग्री आणली जाते. पण आज देशभरात अशी यंत्रसामुग्री बंद अवस्थेत किंवा अतिशय नगण्य कार्यक्षमतेने काम करताना दिसते. याचे सर्वात महत्वाचे कारण म्हणजे त्यांना मिळणाऱ्या कचऱ्याची प्रत. तसेच कचऱ्याचा प्रश्न हा स्वच्छतेशी मोठ्या प्रमाणात जोडलेला आहे. काही गावांमध्ये परिणामकारक स्वच्छता होताना दिसते. पण हा कचरा दृष्टीआड केला जातो परत dumping ground वर.

खरा तर कचरा ओला आणि सुका असा वेगवेगळा असल्यास दोन्हीवर प्रक्रिया होऊन त्याचा पुनर्वापर होऊ शकतो किंवा उर्जा निर्मिती होऊ शकते. यासाठी प्रत्येक दारी जाऊन ओला आणि सुका असा वेगळा ठेवलेला कचरा गोळा करून वेगवेगळी वाहतूक केल्यास हा मोठ्ठा प्रश्न निश्चित सुटणार आहे. मात्र प्रत्येक घरानी ओला न सुका कचरा वेगवेगळा ठेवावा आणि महापालिकेने तो वेळेवर आणि नियमित वेगवेगळा नेण्याची सोय करायला हवी. हे झाल्यामुळे हा प्रश्न मुळापासून सुटणार आहे. मग रस्त्यावर जाता येताना पडणाऱ्या कचऱ्यावर ठिकठिकाणी ओल्या व सुक्याच्या कुंड्या ठेऊन उपाय होऊ शकतो.

मात्र काचऱ्याबाबत  चर्चा होताना रस्ते स्वच्छ दिसणे, प्लास्टिक बंदी, घरात ओला कचरा जिरवणे अशा मूळ उपाय झाल्यानंतर करायच्या कृतींवर आपण फार चर्चा करतो आणि हे उपाय साहजिकच अल्पजीवी ठरतात आणि समाज अधिकाधिक निराशेच्या रस्त्यावर जातो. याऐवजी एकदा कचरा वेगवेगळा येऊ लागला की या समस्येच्या मुळावरच घाव घातला जाईल आणि मग इतर छोट्या छोट्या समस्यांच्या फांद्या आपोआप गळून पडतील.

-किशोरी गद्रे, सल्लागार, जनवाणी

असा झाला स्वच्छतेचा श्रीगणेशा…!

संपूर्ण महाराष्ट्र गणेशोत्सव एक आनंदोत्सव म्हणून साजरा करतो. त्यातही  पुण्यामध्ये साजरा होणारा गणेशोत्सव दरवर्षी सर्वांचे लक्ष वेधून घेत असतो. हलते देखावे, ढोल-ताशा पथके, गुलाल, रोषणाई, मिरवणुका यांनी संपूर्ण शहर सजलेले असते. परंतु, याच गणेशोत्सवाच्या दहा दिवसांमध्ये रस्त्यांच्या कडेने पाण्याच्या बाटल्या, प्लास्टिकच्या पिशव्या, राहिलेले अन्नपदार्थ, रस्त्यावरचा इतर कचरा आणि घाण यांचे ढीग साठतात. महाराष्ट्राची सांस्कृतिक राजधानी असलेल्या पुण्यात ऐन गणेशोत्सवात, संपूर्ण शहर रोषणाईने सजलेले असताना रस्ते मात्र कचऱ्याने वाहत असतात. ही परिस्थिती बदलण्यासाठी, आपले शहर स्वच्छ ठेवण्यासाठी जनवाणीची ‘टीम आगळा वेगळा’, पुणे महानगरपालिका आणि मानाच्या पहिल्या कसबा गणपतीसह जवळपास १०० गणपती मंडळे एकत्र आली. शहरभर पसरलेल्या या मंडळानी आपापल्या मांडवांतून जनवाणीच्या सहाय्याने लोकांना माहिती देणारे, जनजागृती करणारे फलक लावले आणि सगळ्यांनाच एक साधा पण महत्वाचा प्रश्न विचारला, “आपण घरात कचरा फेकतो का? मग रस्त्यावर का?”
banner_29aug_005-1
केवळ प्रश्न विचारून, नागरिकांना कचऱ्याच्या समस्येविषयी जागरूक करून, टीम आगळा वेगळा थांबली नाही. आपल्या घरातील ओला व सुका कचरा आगळा वेगळा ठेवण्याची एक सवय संपूर्ण शहर स्वच्छ ठेवू शकते, तसेच अशा आगळा वेगळा ठेवलेल्या कचऱ्यापासून खतनिर्मिती होऊ शकते, अशी महत्वाची माहिती आगळा वेगळाची टीम लोकांपर्यंत पोहचवत होती.
 नवलमल फिरोदिया विधी महाविद्यालयातील विद्यार्थ्यांनी सादर केलेले पथनाट्य, पपेट शो, चालता बोलता अशा विविध कार्यक्रमांतून लोकांना घर तसेच शहर स्वच्छ ठेवण्यासाठी ओला-सुका कचरा वेगवेगळा ठेवण्याचा सोपा उपाय सांगितला गेला. हे कार्यक्रम सुरळीत पार पाडण्यासाठी कसबा गणपती, अखिल नवी पेठ हत्ती गणपती मंडळ, हिराबाग मित्र मंडळ, हुतात्मा बाबू गेनू मंडळ, हिंद तरुण मंडळ आणि साखळी पीर गणपती मंडळ यांसारखी गणपती मंडळे पुढे आली. या सर्व मंडळांच्या मांडावांजवळच हे सर्व कार्यक्रम आयोजित केले गेले. या कार्यक्रमांमुळे यंदाच्या गणेशोत्सवात पुणेकरांना निश्चितपणे कचऱ्याचा प्रश्न व त्यावरील उपाय याची खात्रीशीर माहिती मिळाली.
hirabaug-street-play
हिराबाग गणपती मंडळापाशी पथनाट्य सदर करताना आगळा वेगळा ची टीम.
कचऱ्याचा राक्षस, त्याच्या वाढत्या प्रभावामुळे त्रस्त झालेले सामान्य लोक, वाढत्या कचऱ्यामुळे नाराज होऊन मांडवातून निघून गेलेला बालगणेश, त्याची समजूत काढणारी पार्वती, असे सर्वजण बाहुल्यांच्या रुपातून यंदाच्या गणेशोत्सवात पुणेकरांना भेटले. मृदुला केळकर यांनी दिग्दर्शित केलेले, हे पपेट शो सर्वांचेच लक्ष वेधून घेत होते. पपेट शो मधून लोकांना कचरा ओला-सुका असा वेगळा ठेवण्याचे आवाहन केले जात होते. मराठी व हिंदी या दोन भाषांतून सादर झालेल्या, या पपेट शो मधून कचरा वर्गीकरणाचा संदेश खऱ्या अर्थाने पुणेकरांपर्यंत पोहचला.
img_2537
हत्ती गणपती येथे आगळा वेगळा टीम ने केलेला ‘पपेट शो’ ला प्रचंड प्रतिसाद मिळाला!
“कांद्याचे साल, ओला कचरा की सुका कचरा?”
“ओला कचरा”
अशा प्रश्नोत्तरांच्या ‘चालता बोलता’, या कार्यक्रमातून कचऱ्याच्या वर्गीकरणाविषयीच्या अनेक गैरसमजुती दूर करण्यात आल्या. आगळा वेगळाचे कार्यकर्ते कचऱ्याच्या वर्गीकरणाविषयीचे प्रश्न लोकांना विचारत होते आणि बरोबर उत्तर दिल्यास त्यांना गृहपयोगी वस्तू बक्षीस म्हणून देत होते. ‘चालता बोलता’मधून साधलेल्या संवादातून नागरिकांना केवळ बक्षीसच नाही, तर ओला व सुका कचरा कसा वेगळा ठेवता येतो याचे योग्य मार्गदर्शन मिळत होते.
img_2525
हत्ती गणपती येथे ‘चालता बोलता’ हा प्रश्नोत्तराचा कार्यक्रम घेताना ‘आगळा वेगळा’ टीम चे कार्यकर्ते.